γνωρίζω τι γινόταν στα σχολεία στην υπόλοιπη Ελλάδα, στο μάθημα της ιστορίας, αλλά εμείς στην Κρήτη διδασκόμασταν τον άκρατο τοπικισμό. Για χρόνια ολόκληρα μαθαίναμε για τον Μινωικό Πολιτισμό, και μόνο τρεις, τέσσερις χρονιές (στα 12 συνολικά χρόνια του σχολείου) ασχοληθήκαμε με το πριν του και το μετά του, φθάνοντας το πολύ μέχρι το ’40. Στο τέλος του Λυκείου, ακουμπήσαμε την νεότερη ιστορία ελάχιστα, αλλά το άγχος για τις Πανελλήνιες ήταν τέτοιο που δεν επιτρεπόταν να σκέφτεσαι εκτός διδακτέας ύλης. Κάπως έτσι, ο Εμφύλιος, ο Βενιζέλος, η Σμύρνη, η Δικτατορία, η Μεταπολίτευση, δεν υπήρξαν ποτέ για εμάς, μια που πάντα βρίσκονταν στις τελευταίες σελίδες των βιβλίων και ποτέ ο χρόνος δεν ήταν αρκετός.
Πριν ακόμα τελειώσω το σχολείο, άρχισα να διαβάζω μόνη μου για τα χαμένα κομμάτια ιστορίας που μου έλειπαν. Ένα από τα “κομμάτια” αυτά που με καθήλωναν ήταν η ιστορία της Σμύρνης. Πριν και μετά το ’22. Μπορεί να μην είχα συγγενικούς δεσμούς με τους εκεί ανθρώπους να μην γνώριζα κάποιον που να είχε ξεριζωθεί από εκεί και να μου φάνταζε πολύ μακρινό και σαν χρόνος και σαν τόπος (πράγμα που με εντυπωσίασε όταν στην Θεσσαλονίκη για παράδειγμα αυτοί οι άνθρωποι μπορούν ακόμα και σήμερα να σου διηγηθούν τις ιστορίες τους ή υπάρχουν ακόμα κατάλοιπα από τη ζωή τους ολόγυρα), όμως διψούσα για να μάθω όλες τις πληροφορίες που μπορούσα να φτάσω. Διάβασα βιβλία, μαρτυρίες, είδα ντοκιμαντέρ και σχημάτισα μια συνολική εικόνα και μια άποψη. Τίποτα όμως από όλα αυτά δε συγκρίνεται με το βίντεο που θα δούμε σήμερα.
Δεν συγκρίνεται όχι από την πλευρά “κάλυψης” και ανάλυσης της καταστροφής της Σμύρνης, ούτε από πλευράς πληροφοριών. Δεν συγκρίνεται γιατί το βίντεο αυτό είναι μία από τις ελάχιστες αληθινές κινηματογραφήσεις της καταστροφής της Σμύρνης αλλά και τις πρώτες ημέρες των μεταναστών στην Ελλάδα. Το αληθινό πρόσωπο του “συνωστισμού στο λιμάνι” (ναι, ειρωνεία), τα συντρίμμια μιας ακμάζουσας πόλης, οι καλοντυμένοι άνδρες με τα κοστούμια και τα καπέλα τους και οι γυναίκες με τα φουστάνια τους , υπολείμματα της προηγούμενης, αξιοπρεπούς ζωής τους, που παρακαλάνε σε ουρές για μια κουταλιά σούπα. Τα εξαθλιωμένα γερόντια με τον πόνο ζωγραφισμένο στο πρόσωπό τους, τα ομαδικά παιχνίδια των πεινασμένων παιδιών και οι άθλιες συνθήκες διαβίωσης στους καταυλισμούς. Η πείνα, η πίκρα, η αρρώστια, ο ξεριζωμός, ο πόνος της χαμένης ζωής και ο φόβος της νέας. Όλα είναι εκεί. Με πρωταγωνιστές τους ίδιους τους ανθρώπους που τα έζησαν όλα τούτα. Και δεν μπορείς να μην σοκαριστείς, να μην ανατριχιάσεις, να μην συγκινηθείς βλέποντας τους να κοιτάζουν την κάμερα με τα ίδια μάτια που είχαν αντικρίσει και τη χειρότερη φρίκη, την προσωποποιημένη κόλαση, λίγες ώρες, ημέρες ή μήνες πριν.
Το βίντεο αυτό ανήκει στον Robert Davidian, του οποίου ο παππούς, George Magarian (που σπούδασε στην Αμερική και αργότερα στο Ικόνιο της Τουρκίας), βρέθηκε στην Σμύρνη κατά την καταστροφή της, ταξίδεψε στην Ελλάδα μαζί με τους μετανάστες και έμεινε εκεί, καταγράφοντας με την κάμερά του όλο αυτό το καιρό, όλες τις εικόνες που έβλεπε μπροστά του, μέχρι να ξαναγυρίσει στην Αμερική. Το φιλμ έμεινε ξεχασμένο για 60 περίπου χρόνια στο διαμερισμα της γιαγιάς του Davidian στη Νέα Υόρκη, μέχρι ο ίδιος να το ανακαλύψει λίγο πριν αυτό καταστραφεί εντελώς από τον χρόνο, να καταφέρει να το επαναφέρει και να το μετατρέψει σε ψηφιακή μορφή.
Ενα κομμάτι της συχρονης ιστορίας ανασύρεται ολοζόντανο από ένα ντουλάπι και οι εικόνες του ισοδυναμούν με ένα εκατομμύριο λέξεις. Είτε αυτή η ιστορία κυλάει στο αίμα σου είτε όχι, δεν μπορουν τα 10 λεπτά που διαρκεί το φιλμ να μην σε συγκλονίσουν.
Σχετικά με τον Συγγραφέα
