Γαμωτράγουδα: Οι ελληνικοί ύμνοι του σεξ

σύσσωμο το Fridge αποφάσισε για την θεματική εβδομάδα “Erotica”, παρόλο που οι ιδέες για άρθρα έπεφταν βροχή, το θέμα της Wonderland με προβλημάτισε όσο τίποτα άλλο. Ποιός ελληνικός δίσκος άραγε είναι καθαρά ερωτικός ή μιλάει μόνο για σεξ; Και άρχισα τις λίστες, τις σημειώσεις, τις αναζητήσεις και το άκουσμα δεκάδων τραγουδιών, μέχρι που η απάντηση ήρθε τελικά από την Παράδοση.

Σήμερα λοιπόν, θα ασχοληθούμε με τα παραδοσιακά Γαμωτράγουδα. Εκείνα τα τραγούδια που περιέχουν άσεμνους, σκωπτικούς στίχους και που χωρίς ενδοιασμούς, υπεκφυγές ή ηθικούς φραγμούς, λένε με ευθύτητα, ειλικρίνεια τα πράγματα με το όνομά τους: το μουνί είναι μουνί, η πούτσα είναι πούτσα και το γαμήσι είναι γαμήσι. Και αν κοκκινίζεις μόνο από την ανάγνωση αυτών των λέξεων, θα σου θυμίσω ότι η ιστορία τους ξεκινάει χιλιάδες χρόνια πριν, ενώ ερμηνεύονται μέχρι και σήμερα τις ημέρες των Αποκριών — ίσως να είσαι από εκείνους τους τυχερούς που έχουν απολαύσει την γιαγιά τους να τραγουδάει πονηρά σε κάποιο πανηγύρι στίχους σαν και αυτούς:

 Γαμωτράγουδο Μυτιλήνης

να τα πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή, πρέπει να χαθούμε στα βάθη του χρόνου, πολύ πριν οι Έλληνες εκστρατεύσουν στην Τροία, στη μεγάλη γιορτή των Ανθεστηρίων.

Τα Ανθεστήρια ήταν η γιορτή προς τιμή του Διόνυσου Άνθιου ή Ευανθιου που τελούνταν την 11η, 12η και 13η μέρα του μήνα Ανθεστηριώνα (ή προς τα τέλη του Φεβρουαρίου αν θες), την εποχή δηλαδή εκείνη που όπως εκτιμούσαν, ο Δίας ζευγάρωσε με τη Σεμέλη (ή την Περσεφόνη) και συνέλαβε το Διονυσο, καθώς επίσης και η εποχή που ο Διόνυσος ενώθηκε με την Αριάδνη. Πρακτικά, εκείνη την περίοδο ήταν η εποχή που το κρασί είχε ωριμάσει και ήταν έτοιμο προς κατανάλωση, ενώ έβγαιναν και οι πρώτοι καρποί οι οποίοι προσφερόνταν στους Θεούς για να είναι η σοδειά του χρόνου καλή. Ταυτόχρονα ήταν και η πιο σημαντική γιορτή των νεκρών, τόσο επειδή είχε αναδυθεί ο Διόνυσος από τον Άδη, όσο και επειδή η Μητέρα Γη εκτός από τους καρπούς που προσέφερε απλόχερα, αγκάλιαζε και στους κόλπους της τους νεκρούς.  Μια γιορτή λοιπόν πολλαπλής σημασίας, που γινόταν προς τιμήν της ομορφιάς, της γονιμότητας και της καρποφορίας της Γης αλλά και για να αποχαιρετίσει ο λαός με τον καλύτερο τρόπο τους νεκρούς του.

Στις τρεις αυτές ημέρες, οι καθημερινές συνήθειες και έννοιες έμπαιναν στην άκρη και κυριαρχούσαν τα γλέντια, τα γέλια, τα όργια, τα αθυρόστομα τραγούδια που υμνούσαν την γονιμότητα και οι μεταμφιέσεις ώστε να μπορούν να λένε ότι θέλουν και να σατυρίζουν πρόσωπα και καταστάσεις (ή να ξεσκεπάζουν τα άπλυτα της κοινωνίας) χωρίς να τους αναγνωρίζουν. Η κεντρική ιδέα ήταν η ανατροπή της κατεστημένης τάξης πραγμάτων, η πρόκληση των αξιών και της ιεραρχίας, η υπέρβαση των ορίων και των νόμων. Ο λαός που ήταν ο μόνος υπεύθυνος για την οργάνωση των εκδηλώσεων, απέρριπτε για εκείνες τις ημέρες τους Άρχοντες και υπάκουγε μόνο στους νόμους του Διονύσου και των ακολούθων του (των Σατύρων και των Μαινάδων).

Ο -πάντα προικισμένος- Σάτυρος

Αργότερα, τα Ανθεστήρια, μετατράπηκαν σε “Απόκριες” και οι τρεις τους μέρες, επιμηκύνθηκαν σε …3 εβδομάδες: την “Προφωνέσιμη“, όπου κάποιος ανέβαινε σε ένα ψηλό μέρος και διαλαλούσε πως ξεκινούσαν οι απόκριες, ενώ άρχιζαν και οι ετοιμασίες, την “Κρεατινή”  (ή “Λόκριγια” ή “Άρτσι-Βούρτσι“)  όπου μπορούσε ο κόσμος να φάει ότι ήθελε, με αποκορύφωμα την “Τσικνοπέφτη” που ακόμα και οι πιο φτωχοί έτρωγαν κρέας, και την τελευταία εβδομάδα που αποκαλούνταν “Τυρινή” ή “Μακαρονού” επειδή  επιτρεπόταν μόνο τα γαλακτοκομικά και τα μακαρόνια, αλλά και “ Τρανή Αποκριά” επειδή αυξάνονταν κατά πολύ οι αθυροστομίες των μεταμφιεσμένων, η γενική ευθυμία και γενικά η διασκέδαση.

Πολλά από τα έθιμα των Αποκριών κράτησαν τις αρχαίες ρίζες τους, όπως για παράδειγμα η απεικόνιση του θεού Διονύσου και η πομπή των αρχαίων Αθηνών, εξελίχθηκαν στον “Καρνάβαλο” ο οποίος ηγείται επάνω σε ένα ξεχωριστό όχημα τις πομπές και βρίσκεται πειστοιχισμένος από νέους που πότε βρίζουν, πότε πειράζουν τον κόσμο και πότε προσφέρουν δώρα, επάνω σε ένα διακοσμημένο όχημα, περιστοιχισμένο απο νέους που πότε βρίζουν και πειράζουν τον κόσμο και πότε προσφέρουν δώρα, ενώ η παράδοσή του ηγέτη της πομπής στις φλόγες, παραπέμπει στην αρχαία “θυσία” Διόνυσου για τη σωτηρία του κόσμου και που και στις δύο περιπτώσεις με αυτόν το τρόπο σηματοδοτούνταν η λήξη των γιορτών.

Κάπου εδώ ανάμεσα στην ιστορία, έρχεται η Εκκλησία, η οποία θεωρεί αυτά τα έθιμα παγανιστικά και φυσικά ιερόσυλα μια που δεν συνάδουν με την ταπεινότητα και την κατάνυξη των Χριστιανών. Η Σαρακοστή τοποθετείται αμέσως μετά το τέλος των Αποκριών, υιοθετεί μόνο τις τιμές προς τους νεκρούς και τις εντάσσει στο “Ψυχοσάββατο” ενώ κατακρίνει, κυνηγά και προσπαθεί να καταργήσει  με διωγμούς όλα τα υπόλοιπα έθιμα τα οποία δε μπορεί να εντάξει στις δικές της τελετουργίες (ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς τον 2ο αιώνα κάνει λόγο για τους “γελοίως κατά τας πομπάς σχηματιζομένους“, ενώ τον 4ο αι. ο Χρυσόστομος επιτίθεται κατά των χριστιανών γιατί ακολουθούν εθνικές, δηλαδή ελληνικές, συνήθειες — πως θα μπορούσε η εκκλησία να δικαιολογήσει τους σάτυρους με τους τεράστιους φαλλούς άραγε;

Ο λαός όμως, έχει αντίθετη άποψη, μια που δεν μπορεί να ξεριζώσει από το αίμα του αυτές τις παραδόσεις και να απορρίψει τις ημέρες χαλάρωσης, διασκέδασης και ευφορίας. Σε κάθε τόπο, οι απόκριάτικοι “μασκαράδες”  αποκτούν και διαφορετικό όνομα ενώ αναβιώνονται διάφορα έθιμα και παραδόσεις, χτίζοντας έτσι μια πλούσια λαογραφία — περισσότερες πληροφορίες μπορείς να διαβάσεις σε αυτό το άρθρο

από τα έθιμα όμως που έμεινε κοινό και συνεχίστηκε να τηρείται σε όλες τις περιοχές της Ελλάδας κάνοντας τα απομεινάρια του βάκχικου αίματος να κοχλάζουν, είναι τα αθυρόστομα, υβριστικά τραγούδια της Αποκριάς.

Στην ελληνική μουσική ιστορία, στα τραγούδια όλων των εποχών και όλων των ειδών, το σεξ, θύμα του πουριτανισμού και του καθωσπρεπισμού, παρουσιάζεται με υπεκφυγές, με πλάγιες αναφορές ή παρομοιώσεις. Αν  στα ρεμπέτικα τραγούδια, το σεξ δε βρίσκεται μέσα στους στίχους αλλά υπονοείται από το γενικότερο κλίμα και στα “ανατολίτικα” εκφράζεται μέσω των αισθησιακών χορών (τσιφτετέλια), στα δημοτικά “Γαμωτράγουδα” το ωμό σεξ και η επιθυμία αυτού, εκφράζονται άμεσα και με ευθύτητα.

Οι απόγονοι των Βάκχων, τραγουδούν με κάθε ειλικρίνεια “Να είχα μοίρα, να είχα τύχη, να είχα μια ψωλή σαν πήχυ. Τι να γένω η ορφανή το μουνί μου με πονεί…“, κάνοντας τους λαογράφους εδώ και αιώνες να διχάζονται για το αν θα έπρεπε αυτά τα τραγούδια να καταγραφούν στην ιστορία ή όχι.

Το 1880 ο Παναγιώτης Αραβαντινός σημείωνε:

Στο βιβλίο του Arnold Passow “Τραγούδια Ρωμαίικα”, που εκδόθηκε στη Λειψία το 1860, δημοσιεύεται το τραγούδι υπ’ αριθμό CCLXXXV το οποίο συμπεριλαμβάνεται στην κατηγορία των οικιακών τραγουδιών (Carmina Nutricularum) και έχει ως εξής:

Η επιμονή του λαού προς όμως, δεν έδωσε στους λαογράφους και πολλές επιλογές. Ακόμα και σήμερα, τις ημέρες των Αποκριών, συναντάμε καλλίφωνους Βάκχους ερμηνευτές  όπου μαζί με ομάδες γυναικών και ανδρών στο ρόλο του χορού να τραγουδάνε στις περισσότερες περιοχές τις επαρχίας τα “απαγορευμένα” αυτά τραγούδια, με τη συνοδεία λύρας, νταουλιού, ζουρνά (και άλλων τοπικών οργάνων) ή ακόμα και με τον κρότο ξύλινων κουτάλων όταν οι μουσικοί απουσίαζαν. Πάμε να δούμε μερικά:

Σαρδέλα

Σα σαρδέ… μαρή Μαριγώ
σα σαρδέλα θα σε σκίσω,
σα σαρδέλα θα σε σκίσω
και στον τοίχο θα σε στήσω.

Σα σαρδέ… μαρή Μαριγώ
σα σαρδέλα πουτσαρδέλα,
σα σαρδέλα πουτσαρδέλα
ας τον αργαλειό σου κι έλα. [...]

Η Σαρδέλα, προέρχεται από το χωριό Καλλιανού της Νότιας Εύβοιας. Παλαιότερα, το τραγούδι παιζόταν με λυροντάουλα και τσαμπούνες, ενώ σήμερα το παίζουν με βιολιά και λαούτα. Η Μαριγώ που ασχολείται με τον αργαλειό της, παρομοιάζεται με σαρδέλα από τον επίμαχο επιβήτορα της, ο οποίος αδημονεί να την βάλει στήσει στον τοίχο και να την σκίσει, ενώ υπόσχεται πως θα την αφήσει μόνο όταν της τον ρίξει (τον κρύο;). Η χορωδία συνοδεύει τον τραγουδιστή με φωνητικά, διάφορα τσαχπίνικα επιφωνήματα ή άλλα αυτοσχέδια πιπεράτα στιχάκια.

Μάνα μ’ μι τρώει του Μ’νι

- Μανα μ’ μι τρώει του μ’νι
- Ξύστο γιέ μ’ να βγαλ’ μαλλί
Αϊ μντουμουντουμ, αϊ ντουμουντουμ
[...]
Το μουνί τ’αντίχριστου πέντι τέχνις ήξιρι:
“Όταν περπατά γελάει, κι όταν κάθιτι μασάει
κι όταν μπαίνει στου χουρό, στρίβει του μουστάκι του,
να γυαλίζ’ η τρίχα του, να γαμούν την τρύπα του”.
Το μουνί σου βρε κυρά μου, να’τα κόκκινη ντουμάτα και να το’κανα σαλάτα.
Τις τρανές αποκριές, φέραν δυο σακιά ψουλές.

Ένας ύμνος από την Πιερία για το μ’νι (ή μουνί για να καταλαβαινόμαστε). Το μουνί που έχει τόση δύναμη ώστε να κάνει τον πούτσο να μοιάζει στραβό και τα αρχίδια να φαντάζουν βαριά. Ένα μουνί που αν ήταν ντομάτα θα γινόταν σαλάτα — και όχι, ο ερμηνευτής δεν πεινάει, αφού όταν του προσφέρουν φακή, την απαρνιέται και παραπονεμένα απαντάει “Δε τη θέλω τη φακή, θέλου κόκκιανου μουνί!“. Επί το πλείστον χορωδιακό τραγούδι, στο παραπάνω βίντεο το απολαμβάνουμε από τον Γιάννη Σβαρνογιάννη και την υπέροχη γκάιντά του.

 Αντρικά Μουνάτα

Αντρικά μουνάτα
κι αρχίδια ριγανάτα
και πούτσες καπαμά
και σου’πα δυο μουνιά

Κι αν πεις και κωλομέρια,
πιλάφι με τζιγέρια
κι αν πεις κι από βυζάκια
μπαχτσές με λουλουδάκια

Τα “Ανδρικά Μουνάτα” έρχονται από την Καστοριά. Η απλότητα του τραγουδιού σε συνδυασμό με τη συλλαβική, σχεδόν παιδική απαγγελία του, μπορούν να σοκάρουν. Η ερμηνεία του τραγουδιού στο παραπάνω βίντεο ανήκει στην (πάνω απο 25 χρονών) Σοφία Καλεμκερίδου.

Ένα μουνί παινεύτηκε

Μοϊ-να-μουνί μοϊ-να- μουνί παινεύτηκε
ένα μουνί παινεύτηκε σ’Ανατολή και Δύση
μοϊ να πως δεν ευρέ ν’ευρέθη πούτσαρος,
πως δεν ευρέθη πύτσαρος να πάει να το γαμήσει
“Στο φαϊ και στο γαμήσι, ο θεός δεν κάνει κρίση.
Το γαμήσι θέλει χύσι, για να μην το αδικήσει.

Στην περιοχή των Μεγάρων Αττικής, το μουνί είναι ψηλομύτικο. Προτιμάει να τη βρίσκει μόνο του και σνομπάρει τους πούτσους επανειλημμένως. Όμως όταν ο πρώτος πούτσος το παίρνει χαμπάρι, βάζει φτερά στα αρχίδια του και πάει να το συναντήσει για να του κάνει κήρυγμα λέγοντάς του “Στο κόσμο που γεννήθηκες πρέπει να γαμιέσαι” και να του δώσει ένα γερό μάθημα. Μάθημα ζωής.

Η μελωδία του τραγουδιού προέρχεται από το χορό της μεγαρίτικης “Τράτας”, ενώ συγκεκριμένη εκτέλεση, είναι από τον αμφιλεγόμενο δίσκο της Δόμνας Σαμίου, “Τα Αποκριάτικα: Ανίερα, Ιερά“.

Επαντρεύαν έναν Γέρο

Επαντρέ-μπα κατρουλοκανατιά, φατιά, σκατιά, κλανιά
γαμιά, μπουνιά, καρεκλοποδαριά να σουρθει.
Επαντρέ – επαντρεύαν ένα γέρο, εκατό – εκατό χρονώ για νέο.

Και του δι- μπα κατρουλοκανατιά, φατιά, σκατιά, κλανιά
γαμιά, μπουνιά, καρεκλοποδαριά να σουρθει.
και του δί και του δίναν μια νέα
έμορφη, έμορφη καλή κι ωραία

Ετελέ-μπα κατρουλοκανατιά, φατιά, σκατιά, κλανιά
γαμιά, μπουνιά, καρεκλοποδαριά να σουρθει.
Ετελέ – ετελέψανε το γάμο
γάμο γέ-γάμο γέρο, πως να γάμω;

Στην Κάρυστο της Εύβοιας, ακόμα μνημονεύουν την ιστορία ενός γέρου, ο οποίος την είδε νέος και ωραίος και αποφάσισε να παντρευτεί μια πιτσιρίκα. Ο εκατό χρονών γέρος, όμως το κρεββάτι δε το έφτανε έφτανε αλλά και όταν προσέφερε το παλαμάρι του στην κοπελιά, πάλι δε τα κατάφερνε. Στο τέλος η νεαρή καλλονή αφού είδε και απόειδε, ξαπόστειλε τον Γέρο. Το τραγούδι το ερμηνεύει ο αφηγητής της ιστορίας ο οποίος όντας θαυμάσιος λεξιπλάστης δηλώνει σχεδόν ραπάροντας την αηδία του για το ότι ο γέρος είχε ξεμωραθεί και κάθε τρεις και λίγο του ρίχνει κατάρες του τύπου “κατρουλοκανατιά, φατιά, σκατιά, κλανιά, γαμιά, μπουνιά, καρεκλοποδαριά να σουρθει“.

 Το μουνί το λένε Γιώτα

Το μουνί το λένε Γιώτα
και τον πούτσο Παναγιώτα.
Και τον πούτσο Παναγιώτα
κι όποιον θέλεις σύρε ρώτα.

Κι όποιον θέλεις σύρε ρώτα,
το κεφάλι μπαίνει πρώτα.
Το κεφάλι μπαίνει πρώτα
και τ’ αρχιδια κλείν’ την πόρτα.

Στη Θεσσαλία, ένα είναι το μουνί. Η Γιώτα. Και ένας είναι ο πούτσος. Ο Παναγιώτης (α;). Και τα πράγματα είναι απλά ως το πως δουλεύουν, το λέει και ο χορός με ειλικρίνεια και χάρη: Το κεφάλι μπαίνει πρώτα και τα αρχίδια κλείνουν την πόρτα!

παραπάνω είναι ένα πολύ μικρό δείγμα των τραγουδιών αυτού του είδους. Από τον Πόντο μέχρι τη Κρήτη και από την Ήπειρο μέχρι τα νησιά του Αιγαίου, κάθε απόκριες τραγουδιούνται και σατιρίζονται στη ντόπια διάλεκτο τα καμώματα των γυναικών και των ανδρών και εξυμνείται το σεξ σαν αυτό ακριβώς που είναι: ένας πούτσος μέσα σε ένα μουνί. Τίποτα περισσότερο τίποτα λιγότερο. Και όπως όλα τα ζωάκια της πλάσης, έτσι και ο άνθρωπος φτιάχτηκε μόνο για ένα σκοπό: να πηδιέται και να γεννοβολάει. Αυτό.

Η  σεμνότητα, το “ήθος” και η σοβαροφάνεια μπορούν να κατακλύσουν (και μάλιστα με επιτυχία) τα τραγούδια που ακούγονται κατα τη διάρκεια όλου του υπόλοιπου χρόνου, όμως στις απόκριες, ο Διόνυσος επιστρέφει από τον Άδη και μαζί με τους Σάτυρους, έχουν σαν στόχο να ανατρέψουν τα κατεστημένα, τους νόμους και τις αξίες και να εξυμνίσουν μεταξύ άλλων τη γονιμότητα και το σεξ, καθώς και να δημιουργήσουν ένα κλίμα χαράς και ξέφρενης διασκέδασης.

Όμως μη νομίζεις πως η σύγχρονη εποχή που ζούμε είναι πιο “απελευθερωμένη” ή έχει απαγκιστρωθεί από τις προκαταλήψεις και τα θέλω της Εκκλησίας για τα οποία μιλούσαμε νωρίτερα. Η κυκλοφορία του άλμπουμ “Τα αποκριάτικα” της Δόμνας Σαμίου το 2003, έφερε τεράστιες αντιδράσεις από την πλευρά της εκκλησίας. Ο τότε Αρχιεπίσκοπος, Χριστόδουλος, έλεγε: “είναι νόσος του πνεύματος, σκότος, μωρία και αφροσύνη, είναι πώρωσις συνειδήσεως” και την χαρακτήριζε σαν πορνογράφο. Όταν αυτά τα τραγούδια ερμηνεύτηκαν από την Δόμνα σε μια εκπομπή της κρατικής τηλεόρασης μάλιστα, αρκετοί ιερείς ζητούσαν τη φυλάκισή της.

Το 2005, προέκυψαν ποικίλες αντιδράσεις  σε μικρότερη όμως κλίμακα, καθώς και επίπληξη του ραδιοτηλεοπτικού συμβουλίου, στον Τζίμη Πανούση, όταν θέλησε την Τσικνοπέμπτη στην εκπομπή του στο ραδιόφωνο του ΣΚΑΙ να αναβιώσει και ακολουθήσει αρχαιότατα αποκριάτικα έθιμα, με αθυροστομίες και βρωμολοχίες μεταδίδοντας παραδοσιακά, πικάντικα αποκριάτικα τραγούδια.

Απ’ ότι φαίνεται οι μάσκες του πουριτανισμού, δεν πέφτουν στην Ελλάδα ούτε καν τις Απόκριες, ούτε καν όταν πρόκειται για μια παράδοση αιώνων. Στα χωριά όμως, στα πανηγύρια των Αποκριών, το βακχικό αίμα κυλάει ακόμα και τραγούδια όπως τα παραπάνω που δεν λογοκρίνονται βίαια και που μπορούν να λένε τα πράγματα με το όνομά τους, κρύβονται μέσα στην αγκαλιά της παράδοσης, καταφέρνοντας  να μένουν ζωντανά μέχρι και σήμερα..