Όχι, δεν είμαστε ό,τι τρώμε!

Albert Εinstein κάποτε είπε ότι είναι πιο εύκολο να διασπάσεις ένα άτομο παρά μια προκατάληψη. Κάπως έτσι έχει η ιστορία με τα διατροφικά δόγματα. Το δόγμα του “είμαστε ό,τι τρώμε” είναι από τα πιο πληκτικά νοήματα που συναντά κανείς σε άρθρα περιοδικών και στην τηλεόραση. Νομίζω είναι τόσο χιλιοειπωμένο που ίσως και να έπρεπε να απαγορευτεί, έστω και για μερικά χρόνια. Όλοι καταλαβαίνουν πως χρησιμοποιείται για να δώσει έμφαση στην σημασία της τροφής στην υγεία του ανθρώπου. Η διατροφή παίζει σημαίνοντα ρόλο στην υγεία μας, αυτό δεν χωρά πολλή κουβέντα, είναι όμως η μοναδική παράμετρος για μία καλή κατάσταση υγείας;

Ο πειρασμός του να εξηγούμε μία κατάσταση ως αποτέλεσμα μίας και μοναδικής αιτίας είναι βολικός στο μυαλό των ανθρώπων. Παραδείγματα από άλλες πτυχές της ζωής ίσως είναι διαφωτιστικά: τι κάνει έναν αθλητή να κερδίσει το χρυσό μετάλλιο στο αγώνισμά του; Ο καλός προπονητής; Η καλή διατροφή; Η θέληση για διάκριση; Μερικά χρόνια έντονης προπόνησης; Ή μήπως ένας συνδυασμός όλων αυτών; Στον αντίποδα τι κάνει έναν άνθρωπο παχύσαρκο; Η διατροφή του; Το περιβάλλον ανθρώπων γύρω από το οποίο ζει; Η έλλειψη σωματικής άσκησης και ο τρόπος ζωής του; Οι αντιλήψεις του για διατροφικά θέματα; Πάλι η απάντηση είναι όλα αυτά μαζί.

Η ταύτιση των τροφών με την υγεία και την εικόνα του σώματος ενός ανθρώπου είναι μια βιαστική υπέρ-απλούστευση. Κλασσικό παράδειγμα αποτελεί το δόγμα της καθαρής διατροφής. Το τι σημαίνει να τρώμε “καθαρά” είναι κάπως δύσκολο να οριστεί με ακρίβεια, αλλά μια βασική εμμονή αυτής της διατροφικής αίρεσης είναι ότι επιλογές όπως σουβλάκια, πίτσες και fast food είναι μία μορφή διατροφικού 666. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που με “καθαρή” διατροφή έχουν φτάσει σε μονοψήφιο ποσοστό λίπους. Από την άλλη, είναι πολλοί περισσότεροι όσοι δεν μπορούν να προσαρμοστούν με τίποτα σε μία τέτοιου είδους διατροφή.

Μπορεί να πει κανείς πως η εικόνα ενός παχύσαρκου ανθρώπου να τρώει ένα σουβλάκι είναι σαφώς πιο έντονη για να αποτυπωθεί στην μνήμη μας από την εικόνα ενός ανθρώπου με φυσιολογικό βάρος που αθλείται και τρώει την ίδια ακριβώς μερίδα. Όμως μια από τις βασικές αρχές για να μπορούμε να σκεφτούμε λογικά είναι ότι η συσχέτιση δύο γεγονότων (στην συγκεκριμένη περίπτωση διατροφικές επιλογές και σωματικό λίπος) δεν σημαίνει απαραίτητα σχέση αιτίας-αποτελέσματος. Με άλλα λόγια, οι διατροφικές επιλογές από μόνες τους δεν προδιαγράφουν ούτε την παχυσαρκία αλλά ούτε και την απώλεια λίπους. Αυτό θα πρέπει να το λάβουν υπόψιν τους όσοι ακολούθησαν μια δίαιτα με επιτυχία: το γεγονός ότι μία μέθοδος είχε επιτυχία σε έναν άνθρωπο δεν σημαίνει ότι είναι διατροφική πανάκεια.

Πόσες φορές έχουμε ακούσει ότι “μετά τα 30 άλλαξε ο μεταβολισμός μου”; Αν και όσοι λένε αυτήν την κλασσική δικαιολογία θέλουν να υπαινιχθούν ότι ο οργανισμός τους άλλαξε από μόνος του μόλις έκλεισαν τα τριακοστά τους γενέθλια, στην ουσία διατυπώνουν την αλήθεια. Ο μεταβολισμός είναι το σύνολο των αντιδράσεων που λαμβάνουν χώρα σε έναν οργανισμό. Οπότε, όταν ο τρόπος ζωής γίνεται καθιστικός, ο μεταβολισμός μας μειώνεται αφού χρειάζονται πολύ λιγότερες αντιδράσεις για να παραχθεί ενέργεια για να ζήσουμε. Όταν εξακολουθούμε να τρώμε το ίδιο με τα νεανικά μας χρόνια, όπου ενδεχομένως είχαμε λιγότερο καθιστική ζωή, επόμενο είναι να παχύνουμε.Μία βασική ιδέα της βιολογίας είναι πως η μορφή ακολουθεί την λειτουργία — αυτό μάλιστα το μοιράζεται με την αρχιτεκτονική. Παρακάτω είναι η φωτογραφία ενός Βρετανού 91 χρόνων που γυμνάζεται με βάρη. Όχι και άσχημα.

Charles Eugster

Κάπου εδώ πρέπει να αναφερθεί και η συνεισφορά στην γενικότερη σύγχυση της εξαιρετικά ρηχής ταινίας Super Size me , η οποία μεγέθυνε τις αρνητικές προκαταλήψεις για τo fast food, ανάγοντας το σε σύγχρονο μπαμπούλα. Πέραν της υστερίας που έσπειρε η ταινία, σαν επιπλέον δωράκι έδωσε τροφή και στην γενικότερη αρνητική προκατάληψη που έχουν πολλοί Έλληνες κατά της Αμερικής. Οπότε δεν αποτελεί έκπληξη πως κέρδισε τις εντυπώσεις από το ευρύ κοινό.Για όσους δεν την έχουν παρακολουθήσει, στην ταινία εξετάζεται η περίπτωση ενός ανθρώπου που επί ένα μήνα τρεφόταν με τα μεγάλα γεύματα της αλυσίδας των McDonalds, δηλαδή εκτός από το Bic Mac είχε την πιο πλούσια επιλογή σε πατάτες και Coca-Cola με ζάχαρη. Στο τέλος του μήνα οι δείκτες υγείας του είχαν χειροτερεύσει δραματικά. Ξανά καμία έκπληξη εδώ, ενδεχομένως κάτι ανάλογο θα συνέβαινε αν αντί για McDonalds κατανάλωνε τις αντίστοιχες θερμίδες από σπιτικό ή “καθαρό” φαγητό.

Τι ακριβώς είπε;

Εδώ θα κάνω τον δικηγόρο του διαβόλου. Πόσους άλλους ανθρώπους ξέρετε που να έχουν αποπειραθεί κάτι αντίστοιχο με τον ήρωα του Super size me; Τι αποτελέσματα θα είχε στους δείκτες της υγείας του αν δεν έτρωγε τηγανητές πατάτες για 30 μέρες, 3 φορές την μέρα; Αν αντί για τα 40-50 γραμμάρια ζάχαρης της Coca-Cola 90 φορές τον μήνα, προτιμούσε Coca-Cola light ή νερό; Αν τα έκανε όλα αυτά και επιπλέον γυμναζόταν καθημερινά (το ξέρω ότι είναι ουτοπία για πολλούς, αλλά ουτοπία είναι και το να τρώει κάποιος επί 30 μέρες στα McDonalds).Όλα αυτά είναι ενδεικτικά της έννοιας του πλαισίου μιας διατροφής. Σε επίρρωση των παραπάνω έρχεται και η περίπτωση του 57χρονου Don Gorski, του ανθρώπου που έχει φάει πάνω από 25.000 Big Mac στην ζωή του ενώ είναι υγιέστατος σύμφωνα με τον γιατρό του. Καλά μαντέψατε, ο Gorski γυμνάζεται τακτικά.

Συμπερασματικά, το μυαλό μας συχνά ψάχνει για μονοδιάστατους μηχανισμούς κατανόησης της πραγματικότητας. Φυσικά αυτό είναι θεμιτό για τον περισσότερο κόσμο που αρέσκεται να ζει με ψευδαισθήσεις και να δημιουργεί “Βαρβάρους” εκεί που δεν υπάρχουν. Η μαγική λύση σε ζητήματα που εξαρτώνται από την ανθρώπινη συμπεριφορά, όπως η διατροφή, δεν υπάρχει και συνήθως τα πράγματα δεν είναι μόνο άσπρα ή μαύρα. Όταν προσπαθούμε να κατανοήσουμε διατροφικές συμπεριφορές και τα αποτελέσματα τους, πρέπει να έχουμε στο νου μας ότι πολλοί παράγοντες περιπλέκονται και αλληλεπιδρούν μεταξύ τους σε απροσδόκητες κατευθύνσεις. Αυτό σημαίνει ότι το μείγμα πολλών στοιχείων μαζί δίνει κάτι τελείως διαφορετικό απ’ ό,τι θα περίμενε κανείς, σε σχέση με το απομονωμένο αποτέλεσμα του κάθε στοιχείου ξεχωριστά.